Historia Okapi zaczyna się w 1902 roku w Solingen w Niemczech. To nieprzypadkowe miejsce. Solingen był i nadal jest jednym z najważniejszych europejskich ośrodków produkcji noży, a na początku XX wieku niemieckie wyroby nożownicze trafiały na rynki całego świata. Okapi od początku miało mocny związek z Afryką i nie chodzi tylko o późniejszą historię marki, ale o samą nazwę wywodzącą się od okapi leśnego – niezwykłego ssaka spokrewnionego z żyrafą, naturalnie występującego w lasach Demokratycznej Republiki Konga. Na pierwszy rzut oka wyglądającego dość osobliwie: sylwetka przypominająca niewielką żyrafę, natomiast tylne nogi dzięki charakterystycznym pręgom kojarzą się z zebrą.
Dla Europejczyków na początku XX wieku okapi było zresztą zwierzęciem stosunkowo nowym i egzotycznym. Zostało naukowo opisane dopiero pod koniec XIX wieku, a jego niezwykły wygląd szybko uczynił z niego jeden z symboli tajemniczej, nieznanej Europejczykom Afryki i właśnie ta nazwa trafiła na nóż.
Trudno o bardziej odpowiednią nazwę dla produktu, który miał być sprzedawany na afrykańskim rynku. Okapi od początku było więc czymś więcej niż tylko niemieckim wyrobem nożowniczym, było europejskim produktem przeznaczonym na rynek kolonialnej Afryki – kontynentu, który na początku XX wieku coraz mocniej wciągany był w europejski system handlu, administracji i przemysłu. Nie był to produkt przeznaczony dla jednej, ściśle określonej grupy zawodowej. Okapi miało być przede wszystkim tanim i praktycznym nożem na afrykański rynek. Trafiało więc do ludzi, dla których nóż był przede wszystkim narzędziem codziennej pracy: rolników, robotników, rzemieślników, myśliwych, rybaków czy pracowników transportu. Nie potrzebowali oni skomplikowanego, eleganckiego przedmiotu. Potrzebowali prostego noża, który można było mieć przy sobie i wykorzystywać przy dziesiątkach różnych czynności. Przy pracy w gospodarstwie, przygotowywaniu jedzenia, cięciu sznurka, obróbce drewna czy wszelkich drobnych pracach wykonywanych w ciągu dnia. Okapi nie było więc nożem stworzonym po to, żeby imponować właścicielowi. Miało być narzędziem, a przez kolejne dekady stało się czymś znacznie bardziej lokalnym niż tylko europejskim produktem eksportowym.
Przez dziesięciolecia Okapi produkowane było w Niemczech, lecz pod koniec lat osiemdziesiątych produkcja przeniosła się do Republiki Południowej Afryki. To tam historia marki zaczęła żyć własnym życiem i to z tym krajem dziś bardziej kojarzymy tę markę.

Jeśli miałbym wskazać jeden model, który najlepiej pokazuje, czym jest Okapi, bez większego zastanowienia wybrałbym 907E. Nóż, który na pierwszy rzut oka wygląda niemal absurdalnie prosto. Nie znajdziemy tu nowoczesnego klipsa, otwierania jedną ręką ani wymyślnego systemu blokady. Za to mamy tam charakterystyczną rękojeść, proste ostrze i mechanizm z charakterystycznym pierścieniem na końcu sprężyny. I to ten pierścień jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów Okapi. Żeby zamknąć nóż, trzeba zwolnić blokadę poprzez uniesienie sprężyny. Rozwiązanie jest stare, proste i – z dzisiejszego punktu widzenia – wręcz dziwaczne.Ale działa… I o to chodzi.

907E nie sprawia wrażenia produktu stworzonego po to, żeby zachwycić recenzenta na YouTubie. Nie został zaprojektowany pod tabelkę z parametrami. Nie ma imponować tym, ile razy można go otworzyć w ciągu minuty. To nóż stworzony do pracy.
Współczesny świat noży EDC trochę nas przyzwyczaił do tego, że nóż powinien być przedmiotem niemal luksusowym. Kupujemy piękny folder, oglądamy jego spasowanie, zachwycamy się równą linią detali, pracą mechanizmu i jakością materiałów, a potem… Boimy się go użyć, żeby go nie porysować. Okapi jest dokładnym przeciwieństwem tego podejścia. To nóż, który aż prosi się o używanie. Brud, drewno, karton, sznurek, jedzenie, praca w ogrodzie – proszę bardzo.
Jeżeli na rękojeści pojawi się rysa? Trudno.
Jeżeli ostrze dostanie patyny? Tym lepiej.
Jeżeli nóż zacznie wyglądać na używany? To zaczyna wyglądać tak, jak powinien wyglądać.
Jest w tym wszystkim coś bardzo uczciwego. Okapi nie udaje przedmiotu kolekcjonerskiego, choć z czasem może nim się stać.

Tutaj dochodzimy do kolejnego ciekawego elementu tej historii – stali. Mimo że Okapi wygląda jak nóż przeniesiony niemal wprost z początku XX wieku, współczesne modele zaczęły korzystać z nowocześniejszych materiałów. Jednym z przykładów jest stal Böhler N690, bardzo sensowny wybór.
N690 jest stalą nierdzewną, zawierającą między innymi chrom, molibden, wanad i kobalt. Nie jest to supernowoczesny proszek z kosmiczną retencją krawędzi, ale właśnie dlatego dobrze pasuje do charakteru takiego noża. Daje dobrą odporność na korozję, przyzwoicie trzyma ostrość i nadal można ją bez większych problemów naostrzyć.

W niektórych modelach i generacjach pojawiają się również stale węglowe, najczęściej 1075, która jest prostą stalą wysokowęglową. Nie jest nierdzewna, więc z czasem może pojawić się patyna, a przy zaniedbaniu również korozja. W zamian za to dostajemy stal łatwą do ostrzenia i bardzo przyjemną w typowym użytkowaniu, można więc powiedzieć, że jedna stal pasuje do starego Okapi, a druga do Okapi próbującego odnaleźć się we współczesnym świecie. Niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z prostą stalą węglową, czy bardziej współczesną nierdzewną N690, nadal dostajemy ten sam podstawowy pomysł: prosty nóż, który ma być używany, a nie podziwiany.

Mam wrażenie, że dzisiaj bardzo często komplikujemy rzeczy, które nie muszą być skomplikowane, a Okapi jest interesujące właśnie dlatego, że pokazuje inną drogę. Nie potrzeba tytanowej rękojeści, żeby zrobić dobry nóż. Nie potrzeba łożysk. Nie potrzeba ostrza otwieranego jednym ruchem nadgarstka, nie potrzeba nawet nierdzewnej stali. Za to potrzeba kawałka odpowiednio ukształtowanej stali, rękojeści i mechanizmu, który pozwoli bezpiecznie złożyć nóż. Reszta jest dodatkiem, oczywiście nie oznacza to, że Okapi jest obiektywnie lepsze od nowoczesnego foldera. Wręcz przeciwnie, jeżeli ktoś szuka perfekcyjnego spasowania, płynnej pracy na łożyskach, mocnego klipsa i wygodnego otwierania jedną ręką, znajdzie dzisiaj setki lepszych konstrukcji. Tylko że Okapi nie próbuje z nimi konkurować. …i całe szczęście.

Co najbardziej w nim cenię?
Chyba to, że po ponad stu latach nadal można rozpoznać jego pochodzenie. To nie jest kolejny anonimowy folder, który mógłby pochodzić z dowolnej fabryki na świecie. Ma swój kształt, swój mechanizm, swoje dziwactwa i swoje ograniczenia, które nadają mu charakter.
Po kilkudziesięciu minutach trzymania takiego noża w ręce zacząłem rozumieć, dlaczego ten projekt przetrwał tyle lat. On nie potrzebuje być modny. On po prostu jest i dlatego Okapi jest jedną z tych marek, które szczególnie dobrze pokazują, że dobry nóż niekoniecznie musi być nowoczesny. Czasami wystarczy, że ma ostrze, rękojeść, prosty mechanizm i historię, której nie da się opisać marketingowymi hasłami, a Okapi tę historię ma naprawdę długą i ciekawą.
W świecie, w którym niemal każdy produkt musi być co kilka lat przeprojektowany, unowocześniony i wyposażony w kolejną funkcję, Okapi przypomina, że czasami najlepszym dowodem dobrze zaprojektowanego przedmiotu jest to, że po stu latach nadal wystarczy go wziąć do ręki i po prostu używać.

Na koniec naszło mnie na poszukanie w sieci, kto ze znanych ludzi używał tych noży.
Najciekawszym i najbardziej udokumentowanym tropem jest Keith Richards gitarzysta zespołu The Rolling Stones. Źródła podają, że przez dziesięciolecia nosił duży Okapi, który dostał podczas pobytu na Jamajce. Istnieją również fotografie, na których widać nóż. Co ciekawe, nóż Richardsa był na tyle charakterystyczny, że później powstał inspirowany nim nóż customowy.

Kolejnym tropem jest Bob Marley. Stephen Davis w biografii Bob Marley z 1985 r. opisuje nóż typu ratchet jako charakterystyczny element kultury rudie/rude boy i podaje, że Okapi było ulubioną ich marką. To jednak nie jest dowód, że sam Marley posiadał Okapi, ale była na to duża szansa.

Jako ostatni na warsztat trafi Paul Kruger, który czasem wymieniany jest w kolekcjonerskich opowieściach jako osoba, która miała rozdawać patriotyczne noże burskim ochotnikom, zwłaszcza młodym Penkoppe. Nie ma jednak mocnego, potwierdzonego źródła historycznego, które dowodziłoby, że Kruger osobiście wręczał właśnie noże Okapi — dlatego lepiej traktować to jako legendę lub tradycję kolekcjonerską, a nie pewny fakt. Sam nóż jest natomiast bardzo mocno związany z Krugerem: na rękojeści przedstawiono jego wizerunek oraz Christiaana de Weta, a także symbole Transwalu i Oranii. Jak już wiadomo został on wyprodukowany w Niemczech, gdzie sympatia dla Burów była wówczas bardzo silna.

Niby w kuchni mam już noże do niemal wszystkiego, ale czasami dochodzę do wniosku, że najwyraźniej nadal czegoś mi jeszcze brakuje. Hmm… Na przykład… szabli. Nie takiej, z którą mogę wyruszyć na wojnę, nie takiej, którą trzeba trzymać w gablocie i nie takiej, która po wyjęciu z pochwy budzi pytanie, czy właśnie wybieram się na rekonstrukcję bitwy pod Waterloo. Mam na myśli coś znacznie bardziej praktycznego. Szablę do otwierania szampana.

I tutaj pojawia się Laguiole Champagne Saber Luxury Line z rękojeścią z drewna oliwnego.

Na pierwszy rzut oka wszystko się zgadza. Jest długie ostrze, jest rękojeść, jest charakterystyczna sylwetka przypominająca szablę, a całość wygląda tak, jakby za chwilę miała nastąpić jakaś bardzo francuska scena: frak, kieliszki, toast i butelka szampana.
I to jest w niej najciekawsze, oto w tym wszystkim chodzi.

Opisywana przeze mnie szabla należy do marki Laguiole Style de Vie, rozwijanej przez Style de Vie Authentique. Firma sama opisuje tę markę jako kolekcję noży, sztućców i produktów stołowych podzieloną na cztery linie: Premium, Prestige, Innovation i Luxury.
I właśnie Luxury Line jest tutaj istotne. To nie jest próba stworzenia historycznej broni ani wiernej repliki wojskowej szabli. To przede wszystkim elegancki przedmiot użytkowy, zaprojektowany wokół jednej bardzo konkretnej czynności: otwierania butelki szampana. Mamy więc coś pomiędzy akcesorium barowym, przedmiotem kolekcjonerskim i… szablą.

Moja wersja ma 41 cm długości, ostrze ma 27 cm, a jego grubość wynosi 2,5 mm. Producent podaje, że wykonano je z hartowanej stali nierdzewnej, a rękojeść z drewna oliwnego. Całość zamknięta jest w eleganckim czarnym pudełku.
Pierwsza rzecz, która odróżnia ten przedmiot od prawdziwej szabli, to to, że ostrze jest grube i tępe. Bardzo tępe w porównaniu z tym, czego można by oczekiwać po czymś wyglądającym jak szabla.
Gdybyśmy przyłożyli do siebie nóż do pieczywa, szefa kuchni, tradycyjną szablę wojskową i tę Laguiole, dostalibyśmy cztery zupełnie różne filozofie ostrza.
Nóż kuchenny ma ciąć.
Szabla bojowa ma umożliwiać skuteczne zadawanie cięć.
Nóż do chleba ma wykorzystywać ząbkowanie do przecinania pieczywa.
A Champagne Saber?
Ona właściwie nie ma ciąć i dlatego właśnie jej ostrze jest takie dziwne. Patrząc na nie, można pomyśleć: „Przecież to w ogóle jest nienaostrzone”. I byłby to bardzo trafny wniosek, gdybyśmy oceniali ją jak nóż. Tyle że ona nie jest nożem, jest specyficznym otwieraczem butelek szampana za pomocą techniki zwanej sabrage i polegającą na otwarciu butelki poprzez przesunięcie ostrza wzdłuż jej szyjki i wykorzystanie odpowiedniego miejsca na szkle, zamiast klasycznego wyciągania korka. Tradycja takiego otwierania sięga początków XIX wieku i wiązana jest z kawalerią epoki napoleońskiej, szczególnie z huzarami, którzy to otwieranie butelek szablą traktowali jako efektowne świętowanie zwycięstw.

Wielu osobom wydaje się, że w tej metodzie otwierania butelek chodzi o przecięcie szkła ostrzem. Nic bardziej mylnego i to jest chyba największe nieporozumienie dotyczące sabrage.
Nie próbujemy „ściąć” szyjki butelki jak mieczem przeciwnika. Ostrze prowadzi się po szyjce, a cała sztuka polega na wykorzystaniu geometrii butelki, jej pierścienia szyjki, szwu technologicznego szkła oraz ciśnienia znajdującego się wewnątrz.
W dużym uproszczeniu wygląda to tak:
Butelkę dobrze schładzamy. Zdejmujemy folię i zabezpieczenie korka, tak aby szyjka była całkowicie odsłonięta. Butelkę trzymamy stabilnie za jej dolną część, kierując szyjkę zdecydowanie od siebie i od innych osób. Następnie znajdujemy szew biegnący wzdłuż butelki i przykładamy do niego grzbietową, tępo zakończoną część ostrza. Ostrze prowadzimy wzdłuż szyjki, wykonując zdecydowany, płynny ruch w stronę pierścienia pod korkiem.

Jeżeli wszystko pójdzie prawidłowo, szyjka odłamuje się wraz z korkiem. Nie ma tutaj miejsca na delikatne „piłowanie” szkła. Ruch powinien być płynny i zdecydowany, a sama butelka musi być ustawiona tak, aby ewentualny odłamany fragment szyjki nie mógł polecieć w stronę człowieka i dlatego nie traktowałbym sabrage jako sztuczki do zrobienia pierwszy raz na imprezie po kilku kieliszkach. Sama tradycja jest efektowna, ale szkło pozostaje szkłem, a ciśnienie w butelce pozostaje ciśnieniem.

Podczas pierwszego kontaktu z tą szablą najbardziej zastanawiało mnie to, dlaczego ostrze jest takie… nieostre. Przyzwyczajony do noży odruchowo oceniam ostrze palcem i oczekuję, że znajdę krawędź zdolną do przecięcia papieru, pomidora czy mięsa. Tutaj nic z tych rzeczy. Krawędź nie została zaprojektowana po to, żeby kroić żywność. Nie potrzebujemy tutaj klasycznego, cienkiego apexu jak w santoku czy gyuto. Nie potrzebujemy też ekstremalnej ostrości, która przy kontakcie z twardym materiałem mogłaby być wręcz niepożądana. Champagne Saber ma przede wszystkim przenieść energię ruchu na szyjkę butelki, a nie przeciąć ją własną krawędzią.
I to jest bardzo ciekawy przykład tego, jak łatwo można pomylić wygląd przedmiotu z jego funkcją. Wygląda jak szabla, trzyma się ją trochę jak szablę, wykonuje się nią ruch kojarzący się z szablą, ale jej ostrze wcale nie musi zachowywać się jak ostrze prawdziwej szabli.
Nie możemy zapomnieć, że do tej całej geometrii ostrza dochodzi nam jeszcze rękojeść z drewna oliwnego, które robi dokładnie to, co powinno, czyli nadaje charakterystyczne nieregularne usłojenie i ciepły kolor, który bardzo dobrze kontrastuje z chłodną stalą, co powoduje, że szabla nie wygląda jak narzędzie przemysłowe, lecz bardziej jak przedmiot, który ktoś wyjął z szuflady starego francuskiego hotelu, w którym od stu lat otwiera się szampana przy specjalnych okazjach. Oczywiście rzeczywistość jest nieco mniej romantyczna. To współczesny produkt z linii Luxury marki Laguiole Style de Vie, produkowany z myślą o dostępniejszym cenowo luksusie. Producent określa tę serię właśnie jako połączenie eleganckiego wyglądu, stali nierdzewnej i różnych gatunków drewna i chyba właśnie dlatego określenie „affordable luxury” pasuje tu całkiem dobrze.

Jak mantra powtórzę raz jeszcze, że Sabrage najlepiej wykonywać na odpowiedniej butelce wina musującego, która jest przeznaczona do tego typu otwarcia. Butelka powinna być dobrze schłodzona, a jej szyjka i szkło muszą być wolne od uszkodzeń i zdecydowanie nie próbowałbym tego na przypadkowej butelce znalezionej gdzieś w barku. W środku mamy wysokie ciśnienie, a po sabrage odpada fragment szkła. Dlatego bezpieczeństwo nie jest tutaj dodatkiem do instrukcji, tylko jej podstawą. Tradycyjna technika jest efektowna, ale źródła opisujące sabrage również podkreślają, że wymaga ona wprawy i przestrzegania zasad bezpieczeństwa.

Nie kupowałbym tej szabli z myślą „przyda mi się do czegoś w kuchni”. Nie zastąpi santoku, gyuto, noża szefa, carvinga ani nawet zwykłego noża do chleba. Jej największą zaletą jest właśnie to, że nie próbuje być kolejnym nożem. W świecie, w którym większość kuchennych narzędzi ma coraz bardziej wyspecjalizowane zadania, Champagne Saber robi coś jeszcze dziwniejszego. Bierze przedmiot kojarzony z polem bitwy i przenosi go do świata celebracji. Zamiast przeciwnika mamy butelkę. Zamiast walki — toast. Zamiast ostrego ostrza — grube, tępe ostrze i zamiast funkcjonalności mierzonej liczbą rzeczy, które można nią pokroić, mamy jedną bardzo konkretną funkcję: zrobić z otwierania butelki mały spektakl i chyba właśnie za to ją lubię, bo po co otwierać tradycyjnie szampana, skoro można zrobić to po huzarsku? Tylko najpierw upewnię się, że wszyscy stoją z właściwej strony i w cudzym, a nie w moim mieszkaniu.